W dniu 3 czerwca dotarła do nas smutna wiadomość o śmierci Profesora Zdzisława Gajdy, wieloletniego kierownika Katedry Historii Medycyny UJ CM, znanego nie tylko w środowisku lekarskim uczonego i strażnika pamięci tradycji medycznej naszego Uniwersytetu.
Urodził się 30 września 1930 roku w Krakowie. Jego rodzicami byli rzemieślnik Stanisław i Felicja. Nauki pobierał wpierw w szkole podstawowej im. św. Jana Kantego, później w III gimnazjum i Liceum im. Jana III Sobieskiego. W 1948 roku złożył egzaminy maturalne. Studia w Oddziale Stomatologii Wydziału Lekarskiego Akademii Medycznej w Krakowie ukończył w 1955 roku, by w rok później podjąć pracę w Zakładzie Ortodoncji Akademii Medycznej w Krakowie, wpierw jako asystent, później na stanowisku adiunkta. W 1965 roku uzyskał stopień doktora medycyny na podstawie pracy zatytułowanej Psychologiczne i pedagogiczne problemy leczenia ortodontycznego. Promotorem rozprawy był prof. Kazimierz Dominik. Specjalizację II stopnia w zakresie ortodoncji uzyskał w 1975 roku. Z Zakładem Ortodoncji związany był zawodowo do 1984 roku, pełniąc w tym czasie funkcje m. in. sekretarza redakcji „Biuletynu Stomatologicznego”, sekretarza i przewodniczącego Podsekcji Ortodontycznej Polskiego Towarzystwa Stomatologicznego. Jednocześnie przejawiał coraz żywsze zainteresowanie dziejami nauki i sztuki lekarskiej, angażując się w działalność Polskiego Towarzystwa Historii Medycyny. W latach 1979-1982 był członkiem Zarządu Głównego PTHM, później był przewodniczącym Oddziału PTHM w Krakowie. Odbył również trzyletni staż naukowy w Katerze Historii Nauki i Oświaty UJ pod kierunkiem prof. Henryka Barycza.
W 1984 roku prof. Gajda przejął obowiązki kierownika Katedry i Zakładu Historii Medycyny i Farmacji AM w Krakowie, czyli dzisiejszej Katedry Historii Medycyny UJ CM. Katedrą kierował do 2000 roku, kiedy to przeszedł na emeryturę. W 1986 roku na podstawie rozprawy pt. Wyniki badań nad przemieszczeniem zębowo-żuchwowym uzyskał stopień doktora habilitowanego medycyny w dziedzinie ortodoncji nadany przez Akademię Medyczną we Wrocławiu. Opiekunem pracy był prof. Adam Masztalerz.
Na lata 1980-te przypadają intensywne starania profesora o uzyskanie stałej siedziby dla Muzeum Historii Medycyny, wówczas występującego pod nazwą Muzeum Wydziału Lekarskiego, którego początki sięgają 1900 roku, kiedy staraniem prof. Walerego Jaworskiego Wydział Lekarski UJ podjął uchwałę o jego utworzeniu, co następnie zostało przyjęte przez Senat UJ. Mimo wysiłków kolejnych pokoleń krakowskich historyków medycyny m. in. prof. Władysława Szumowskiego, nie udało się znaleźć odpowiedniego miejsca dla przechowywania i ekspozycji zbiorów. Ostatecznie w 1993 roku Profesor doprowadził do otwarcia pierwszej, stałej wystawy muzealnej, w paru pomieszczeniach Domu Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego przy ul. Radziwiłłowskiej 4, spełniając marzenia poprzedników. Obecnie nosi ono nazwę Muzeum Historii Medycyny UJ CM.
Często sięgał po pióro, dając wyraz ciągłej fascynacji historią, którą zwykł opisywać w mistrzowski sposób, niezależnie od tego czy przygotowane teksty miały charakter ściśle badawczy, czy też przeznaczone były dla szerszego kręgu odbiorców. Wśród licznych publikacji jego autorstwa należy przywołać m. in. następujące tytuły: Jacek Augustyn Łopacki: Studium z dziejów kultury medycznej w Krakowie w XVIII w. (1969), Nauczanie medycyny na wydziale lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego w dobie Rzeczpospolitej Krakowskiej (1978), Wydział Lekarski Uniwersytetu Jagiellońskiego (2003) czy O ulicy Kopernika w szczególności, o Wesołej w ogólności (2005). Cennymi i oryginalnymi opracowaniami pozostają Przewodnik po Krakowie dla medyków, czyli Kraków medyczny w aspekcie historycznym (2015), pierwsze tej klasy opracowanie śladów historii medycyny w przestrzeni miastaoraz Monumenta Medica Cracoviensia (2017) i Cracovia Medica (2022). Wszystkie one łączą w sobie dzieje medycyny uniwersyteckiej, miasta Krakowa i polskiej kultury, o których potrafił pisać w zajmujący i piękny sposób. Warto w tym miejscu przywołać książkę Do historii medycyny wprowadzenie (2011) będącą w zamiarze autora lekturą kierowaną do tych, którzy chcą zacząć swoją przygodę z poznawaniem dziejów nauki i sztuki lekarskiej. Wreszcie nie można pominąć wydanej w 1998 roku monografii Profesora pt. Muzeum Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, pierwszego opracowania historii zbiorów w nim gromadzonych.
Profesor miał również znaczący wkład w utrwalenie dorobku poprzedników, wchodząc w skład komitetu redakcyjnego trzeciej edycji klasycznego dzieła Władysława Szumowskiego Historii medycyny filozoficznie ujętej (1994). Doprowadził do wydania zachowanej w rękopisie innej pracy Szumowskiego pt. Propedeutyka lekarska czyli propedeutyka medycyny ogólna (1992), a także rozpoczął prace nad edycją jego Pamiętników.
Szczególne miejsce w sercu Profesora zajmowała postać Macieja z Miechowa, którego Contra sevam pestem regimen accuratissimum, po raz pierwszy wydane w 1508, przypominał współczesnemu czytelnikowi w dwóch kolejnych edycjach. W ramach wskrzeszonego przez Profesora Wydawnictwa Krakowskiego Towarzystwa Miłośników Historii Medycyny, współredagował pracę zbiorową pt. Maciej z Miechowa (2023). Po wielu staraniach doprowadził, że na skwerze przed Katedrą Historii Medycyny UJ CM przy ul. Kopernika 7 stanął pomnik Miechowity dłuta Marka Maślańca. Był także członkiem Komitetu Honorowego Budowy Pomnika Macieja z Miechowa w rodzinnym mieście lekarza – Miechowie.
Wielką pasją Profesora była kolekcja medali związanych z medycyną. Nie tylko zbierał je wytrwale, lecz również dbał o to by powstawały nowe, współpracując przez szereg lat z artystką Małgorzatą Kot. W 2018 roku ukazała się książka Jego autorstwa pt. Medale medyczne Małgorzaty Kot, dokumentująca dorobek i znaczenie medalierstwa medycznego jako jednego ze środków dokumentowania przeszłości. Temu też celowi służyła książka Profesora pt. Medale lekarzy krakowskich w zbiorach Muzeum Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego (1995), a także wychodzące od Niego inicjatywy fundowania tablic komemoratywnych. Wśród nich znajdują się te poświęcone Władysławowi Szumowskiemu, Andrzejowi Badurskiemu, Marii Epstein, Zygmuntowi Szantrochowi, Antoniemu Kępińskiemu a także Maciejowi z Miechowa.
Profesora interesowały również problemy etyczne w medycynie, czemu niejednokrotnie dawał wyraz zarówno w piśmie, jak i podczas wykładów. Współorganizował cykliczne sympozja „Ból i Cierpienie”, które gromadziły wokół problemów deontologicznych ludzi różnych profesji, środowisk i poglądów, wpisując się na trwałe w przestrzeń spotkań naukowych naszego miasta.
Przez wiele lat był prezesem Krakowskiego Towarzystwa Miłośników Historii Medycyny oraz prezesem Stowarzyszenia Absolwentów Wydziałów Medycznych (SAWM), którym poświęcał wiele czasu i trudu. Widział w nich naturalne środowisko dla krzewienia, jak to często podkreślał, kultury medycznej. Tu szukał sojuszników i wsparcia dla swojej pracy, idei i marzeń. Potrafiono to docenić. W 2005 Towarzystwo Lekarskie Krakowskie (TLK) wyróżniło Profesora medalem im. Marka Sycha, a w 2013 roku, podczas jubileuszu 50-lecia istnienia SAWM, odznaczyło medalem Medicus Laurentius. Był członkiem honorowym Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego, przez szereg lat jego skarbnikiem, działał w ramach tegoż towarzystwa Komisji Historycznej, a także wchodził w skład sądu koleżeńskiego. W 2005 roku Towarzystwo Lekarskie Warszawskie nadało Profesorowi godność członka honorowego.
W latach 1999-2006 Profesor pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego Komisji Historii i Filozofii Medycyny krakowskiego Oddziału Polskiej Akademii Nauk. Był członkiem Rady Naukowej Instytutu Historii Nauki PAN w Warszawie. W 1985 roku został członkiem Société Internationale d’Histoire de la Médecine (SIHM) i w tym samym roku L’Association Européenne des Musées d’Histoire des Sciences Médicales (AEMHSM). W latach 2000–2007 był redaktorem naczelnym „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny”, jednego z najważniejszych czasopism dla naszego środowiska.
Wraz ze śmiercią Profesora Zdzisława Gajdy tracimy wybitnego znawcę historii krakowskiej medycyny, któremu na tym polu trudno było dorównać. Pozostawił nam swoje dzieło oraz pamięć o Jego dokonaniach. Zapisał się na trwałe w dziejach Wszechnicy Jagiellońskiej i ukochanego przezeń Krakowa.
Ryszard W. Gryglewski
Katedra Historii Medycyny UJ CM